Η Κίνα προχωρά μπροστά με ισχυρή οικονομική στήριξη,  παρά όλες τις εξωτερικές αντιξοότητες

By Peter Koenig & ShenzhenTV 
Global Research, 18 Μαρτίου, 2026 

STV:  Η Κίνα παρουσίασε ισχυρή οικονομική επίδοση το 2025 και έχει θέσει στόχο ανάπτυξης 4,5%–5% για το 2026.

Με τις δεκαετίες εμπειρίας σας στην παγκόσμια οικονομία, ποια θεωρείτε ότι είναι η βασική σημασία αυτού του στόχου ανάπτυξης για την ανάπτυξη της Κίνας;

Παράλληλα, ο λόγος δημοσιονομικού ελλείμματος ορίζεται περίπου στο 4%, με το μέγεθος του ελλείμματος να είναι 230 δισεκατομμύρια γιουάν υψηλότερο από το προηγούμενο έτος, ενώ οι δαπάνες του γενικού δημόσιου προϋπολογισμού θα φτάσουν τα 30 τρισεκατομμύρια γιουάν για πρώτη φορά.

Πώς ερμηνεύετε αυτές τις δημοσιονομικές ρυθμίσεις;

Peter Koenig (PK): Πρώτα απ' όλα, σας ευχαριστώ πολύ για την πρόσκληση να σχολιάσω αυτό το υψηλού επιπέδου γεγονός των «Δύο Συνόδων», το οποίο φέτος είναι επίσης το εναρκτήριο έτος του 15ου Πενταετούς Αναπτυξιακού Σχεδίου της Κίνας (2026–2030). Η σημασία του είναι τόσο βραχυπρόθεσμη όσο και μεσοπρόθεσμη έως μακροπρόθεσμη, καθώς ήδη δείχνει προς τους στόχους του 2035.

Από τη δική μου οπτική, και βασιζόμενος στην εξαιρετική επίδοση της Κίνας το 2025, οι μακροοικονομικοί στόχοι της Κίνας, ανάπτυξη 4,5% έως 5% (5% το 2025), λόγος ελλείμματος 4% (ίδιος με πέρυσι) και δημόσιο χρέος προς ΑΕΠ περίπου 90% (όπως και πέρυσι) [συγκρίνετέ το με τις ΗΠΑ, όπου προβλέπεται 127% για το 2026], καθώς και ένας εντυπωσιακός δημόσιος επενδυτικός προϋπολογισμός 30 τρισεκατομμυρίων γιουάν (περίπου 4,4 τρισεκατομμύρια δολάρια) είναι πολύ συνετοί.

Και αυτό λαμβάνοντας υπόψη τον συνεχιζόμενο πόλεμο στη Μέση Ανατολή, ο οποίος μπορεί να έχει βραχυπρόθεσμες αρνητικές επιπτώσεις στις παγκόσμιες οικονομίες, συμπεριλαμβανομένης της Κίνας, λόγω της αύξησης των τιμών ενέργειας, των διαταραγμένων αλυσίδων εφοδιασμού και, κυρίως, των μειωμένων αγορών. Αλλά αυτό είναι προσωρινό, επειδή αυτός ο πόλεμος δεν αφορά το πετρέλαιο, δεν αφορά εδάφη, δεν αφορά πυρηνικά όπλα, ούτε τη σταθεροποίηση του Κόλπου, ούτε τις θρησκείες, ούτε οτιδήποτε από το κυρίαρχο αφήγημα που κυκλοφορεί στον κόσμο και κρατά τους ανθρώπους σε εγρήγορση και αποσπασμένους από την αλήθεια.

Αυτός ο πόλεμος αφορά την ηγεμονία του δολαρίου των ΗΠΑ, τη διατήρησή της μέσω του ελέγχου των πόρων και μέσω της περαιτέρω χρηματοοικονομικοποίησης της αγοράς, επειδή η δυτική παραγωγή και κατασκευή, η βάση μιας σταθερής οικονομίας, έχουν σχεδόν όλες μεταφερθεί σε χώρες με χαμηλούς μισθούς.

Αυτό ξεκίνησε στα τέλη της δεκαετίας του '70, τη δεκαετία του '80 και συνεχίστηκε στη δεκαετία του '90 – η γέννηση των νεοφιλελεύθερων οικονομιών. Ξεκίνησε από τις ΗΠΑ και αργότερα ακολούθησε η Ευρώπη.

Τώρα δεν έχει απομείνει σχεδόν τίποτα για να επαναδιοχετευθούν ή να επανεπενδυθούν τα πετροδολάρια, εκτός από τις χρηματοπιστωτικές αγορές, τις τράπεζες, τα κρατικά ομόλογα, τις ασφαλιστικές και τις αντασφαλιστικές εταιρείες. Εφόσον δεν υπάρχει πλέον στη Δύση έδαφος για δημιουργία πραγματικής οικονομίας, η ανεργία και η φτώχεια μπορεί να αυξηθούν και τα επιτόκια των κρατικών ομολόγων θα πρέπει να είναι τόσο υψηλά που θα είναι απαγορευτικά, ακόμη και για θεσμικούς επενδυτές – πράγμα που σημαίνει ότι το δυτικό σχήμα Πόνζι, ή το πυραμιδικό νομισματικό σύστημα, μπορεί να καταρρεύσει.

Η Κίνα έχει προετοιμαστεί καλά για ένα τέτοιο σενάριο, το οποίο είναι βέβαιο ότι θα συμβεί αργά ή γρήγορα με κάθε «χάρτινο πύργο», για να το πούμε έτσι, αναπροσανατολίζοντας
(1) το νόμισμά της – το γιουάν – σε ηλεκτρονικό νόμισμα συναλλαγών, μια εναλλακτική στο δολάριο των ΗΠΑ, στο οποίο μπορεί να προσχωρήσει οποιαδήποτε χώρα. Είναι ιδιαίτερα ελκυστικό για τις ασιατικές χώρες και τις χώρες των BRICS, και
(2) αναπροσανατολίζοντας την αγορά της προς την Ασία και τον Παγκόσμιο Νότο γενικότερα.

Πρόκειται κυριολεκτικά για μια κούρσα μεταξύ της ηγεμονίας του δολαρίου των ΗΠΑ και του νέου αναδυόμενου ασιατικού νομισματικού συστήματος με βάση την Κίνα.

Αυτό ταιριάζει απόλυτα με το 15ο Πενταετές Σχέδιο της Κίνας (2026–2030)

STV: Οι «Δύο Σύνοδοι» του 2026 συνεχίζουν να δίνουν προτεραιότητα στην τεχνητή νοημοσύνη και στις νέες ποιοτικές παραγωγικές δυνάμεις ως βασικούς μοχλούς ανάπτυξης υψηλής ποιότητας. Ποιες νέες ευκαιρίες πιστεύετε ότι θα φέρει αυτό στην οικονομία της Κίνας και στην ευρύτερη παγκόσμια οικονομία;

PK: Με δεδομένο το παραπάνω σενάριο, η τεχνητή νοημοσύνη (AI) – να τονίσω, AI με ανθρώπινο πρόσωπο, κάτι που είναι απαραίτητο – θα δώσει στην Κίνα περαιτέρω πλεονεκτήματα έναντι μιας Δύσης που καταρρέει, ιδιαίτερα επειδή η AI θα ενισχύσει την παραγωγική ικανότητα της Κίνας, ενώ στη Δύση αυτή αποσυντίθεται, όπως ήδη βλέπουμε σήμερα.

Για παράδειγμα, η ανάπτυξη του ΑΕΠ των ΗΠΑ ήταν περίπου 2,2% (και αυτό δεν βασίζεται στην παραγωγή όπως στην Κίνα, αλλά κυρίως σε μη παραγωγικές χρηματοπιστωτικές αγορές), και περίπου 1,5% στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Η μέση ανάπτυξη των χωρών G20 το 2025 ήταν 3,2% και προβλέπεται 2,9% για το 2026, μια πτωτική τάση που εξελίσσεται παράλληλα με την παρακμή του δολαρίου.
[Τα στοιχεία βασίζονται σε προβλέψεις του ΔΝΤ.]

Με τις αυξανόμενες τιμές ενέργειας και τη Ρωσία να μην παραδίδει πλέον υδρογονάνθρακες, κυρίως φυσικό αέριο, στην Ευρώπη – όπως πρόσφατα ανέφερε ο Πρόεδρος Πούτιν – η ευρωπαϊκή οικονομία θα δεχθεί περαιτέρω πλήγμα (μπορεί κανείς να το αποκαλέσει οικονομική αυτοκτονία της ΕΕ).

Στις ΗΠΑ, ο συνεχιζόμενος πόλεμος, ο οποίος ήδη μετά την πρώτη εβδομάδα δεν εξελίσσεται όπως τον ονειρευόταν η Ουάσιγκτον αλλά μέχρι στιγμής ευνοεί μάλλον το Ιράν, θα οδηγήσει την οικονομία να εξαρτάται ακόμη περισσότερο από μια χρηματοοικονομικοποιημένη αγορά, δηλαδή περαιτέρω μείωση της παραγωγής και αύξηση της αποτίμησης χρηματοοικονομικών περιουσιακών στοιχείων, διευρύνοντας το χάσμα μεταξύ φτωχών και πλουσίων – κάτι που μπορεί να οδηγήσει σε σενάριο κατάρρευσης, όπως περιγράφηκε προηγουμένως.

Για την Κίνα, αυτό μπορεί να δημιουργήσει την ευκαιρία να επεκτείνει την Πρωτοβουλία Belt and Road, η οποία βασίζεται σε πραγματικές επενδύσεις κατασκευών και παραγωγής: λιμάνια, μεταφορικές διαδρομές, κοινές επιχειρήσεις μεταξύ χωρών – επενδύσεις που γίνονται σε δολάρια αλλά αποπληρώνονται σε τοπικά νομίσματα ή γιουάν.

Τα αποθέματα δολαρίων της Κίνας ανέρχονται σήμερα στο εντυπωσιακό ποσό των 3,4 τρισεκατομμυρίων δολαρίων, ιστορικό υψηλό. Η επένδυση δολαρίων στο εξωτερικό, ιδιαίτερα στην Αφρική και στις χώρες του Παγκόσμιου Νότου που έχουν πληγεί περισσότερο από την οικονομία του δολαρίου που βασίζεται στις κυρώσεις, και τώρα ενδεχομένως και από τον νέο πόλεμο στη Δυτική Ασία, θα βοηθήσει αυτές τις χώρες να μετριάσουν το οικονομικό πλήγμα από τις συνέπειες του πολέμου.

STV: Η Σύνοδος Ηγετών Οικονομιών της APEC 2026 θα πραγματοποιηθεί στη Σενζέν, μια εμβληματική πόλη της μεταρρύθμισης και του ανοίγματος της Κίνας. Ποια σημαντική σημασία έχει αυτό το γεγονός για την οικονομική και εμπορική συνεργασία Ασίας–Ειρηνικού και για την παγκόσμια ανοιχτή ανάπτυξη;

PK: Η Σενζέν αναγνωρίζεται ήδη παγκοσμίως ως μία από τις πιο σύγχρονες και τεχνολογικά προηγμένες πόλεις της Κίνας – είναι, τρόπον τινά, η Silicon Valley της Ασίας.

Η Διάσκεψη APEC της 18–19 Νοεμβρίου 2026 στη Σενζέν θα προωθήσει περαιτέρω την τεχνολογία αιχμής της Κίνας και θα ενισχύσει τις εξαγωγές της προς τα 21 μέλη της APEC στον Ειρηνικό και πέρα από αυτά.

[Μέλη APEC: Αυστραλία, Μπρουνέι, Καναδάς, Χιλή, Κίνα, Χονγκ Κονγκ (Κίνα), Ινδονησία, Ιαπωνία, Νότια Κορέα, Μαλαισία, Μεξικό, Νέα Ζηλανδία, Παπούα Νέα Γουινέα, Περού, Φιλιππίνες, Ρωσία, Σιγκαπούρη, Κινεζική Ταϊπέι (Ταϊβάν), Ταϊλάνδη, Ηνωμένες Πολιτείες και Βιετνάμ.]

Αν και αυτό δεν είναι ένα «νέο» άνοιγμα για την Κίνα, η εστίαση της APEC και η μόνιμη κινεζική ιδεολογία του «ανοίγματος προς τον κόσμο» θα έχουν μόνο θετικές επιπτώσεις.

Η Σενζέν είναι Η πόλη του μέλλοντος. Με πολλούς τρόπους αποτελεί ένα σκαλοπάτι από την Κίνα προς τη Δύση όσον αφορά την τεχνολογική ανάπτυξη, την παραγωγική ικανότητα και τη άμεση σύνδεση με την Ασία, τον Παγκόσμιο Νότο και όλες εκείνες τις χώρες της Δύσης που αναζητούν ένα νέο παράδειγμα οικονομικής ανάπτυξης.

STV: Οι μονομερείς δασμολογικές πολιτικές και οι περιφερειακές στρατιωτικές ενέργειες της κυβέρνησης Τραμπ έχουν εντείνει τους παγκόσμιους οικονομικούς και γεωπολιτικούς κινδύνους. Σε αυτό το πλαίσιο, ποια είναι η βασική σημασία της βαθύτερης συνεργασίας Κίνας–Ευρώπης;

PK: Οι μονομερείς, χαοτικές και παράλογες δασμολογικές πολιτικές του Προέδρου Τραμπ αντιβαίνουν σε κάθε λογική κατανόηση των βασικών αρχών της οικονομίας. Παρότι πολλές χώρες γνωρίζουν ότι μπορούν να διαμαρτυρηθούν, ιδιαίτερα η Ευρωπαϊκή Ένωση, στο τέλος συνήθως συμμορφώνονται.

Η Ευρώπη, δυστυχώς, παραμένει υποτελής στην Αμερική του Τραμπ.

Το ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν έχει το θάρρος να εξέλθει από αυτή τη λανθασμένη «σφαίρα» είναι ένα ζήτημα. Αλλά το ότι χώρες όπως η Γερμανία και η Γαλλία, γνωστές ως πρωτοπόρες της ευρωπαϊκής οικονομικής καινοτομίας και ανάπτυξης, πέφτουν στην ίδια παγίδα είναι απλώς λυπηρό.

Υπό αυτές τις συνθήκες, μια βαθύτερη σχέση Κίνας–Ευρώπης δεν είναι απαραίτητα πλεονέκτημα για την Κίνα.

Ωστόσο, η συνεργασία της Κίνας με μεμονωμένες ευρωπαϊκές χώρες φιλικές προς την Κίνα και την Ανατολή μπορεί να είναι καλύτερη επιλογή.

Αυτό θα ενίσχυε τη στάση τους απέναντι στην πολεμική πολιτική της ΕΕ – η οποία στρέφεται χωρίς απολύτως κανέναν δικαιολογημένο λόγο εναντίον της Ρωσίας – ενώ ταυτόχρονα η νέα τους σύνδεση με την Κίνα μπορεί, και κατά τη γνώμη μου ΘΑ, φέρει και άλλες ευρωπαϊκές χώρες μαζί τους. Όχι ως ΕΕ, αλλά ως μεμονωμένα κυρίαρχα κράτη – αυτό που θα έπρεπε να είναι και αυτό που η ΕΕ εξακολουθεί να προσποιείται ότι είναι.

STV: Ο Πρόεδρος Τραμπ θα επισκεφθεί την Κίνα [προσωρινά προγραμματισμένο για τον Απρίλιο του 2026], και οι σχέσεις Κίνας–ΗΠΑ φαίνεται να δείχνουν μια τάση σταθεροποίησης. Ποια είναι η άποψή σας για αυτή την αλλαγή; Τι αντίκτυπο θα έχει στην παγκόσμια ειρήνη και ανάπτυξη;

PK: Είναι αλήθεια ότι οι σχέσεις ΗΠΑ–Κίνας δείχνουν μια τάση σταθεροποίησης. Κατά τη γνώμη μου, αυτή η τάση είναι εξαιρετικά ασταθής και δεν πρέπει να θεωρείται αξιόπιστη.

Ο Ντόναλντ Τραμπ έκανε εκστρατεία για να γίνει ένας Πρόεδρος της Ειρήνης, που ήθελε να σταματήσει τους πολέμους στην Ουκρανία και στη Γάζα μέσα σε λίγες ημέρες μετά την ανάληψη της προεδρίας του. Προς απογοήτευση περισσότερων από τους μισούς Αμερικανούς και του μεγαλύτερου μέρους του παγκόσμιου πληθυσμού, το αντίθετο αποδεικνύεται αληθινό.

Επιτρέψτε μου να παραθέσω τον σοφό άνθρωπο, τον Πρόεδρο Πούτιν, από μία πρόσφατη δήλωσή του:

«Έχω ήδη μιλήσει με τρεις Προέδρους των ΗΠΑ… όταν εκλέγεται κάποιος, μπορεί να έχει ορισμένες ιδέες. Μετά όμως φτάνουν άνθρωποι με χαρτοφύλακες, φορώντας σκούρα γυαλιά και σκούρα κοστούμια. Αυτοί οι άνθρωποι αρχίζουν να εξηγούν πώς γίνονται τα πράγματα και αμέσως όλα αλλάζουν.»

Το μόνιμο ιμπεριακό κράτος και οι εταιρικοί και ξένοι λομπίστες που τραβούν τα νήματά του είναι εκείνοι που λαμβάνουν τις μεγάλες πολιτικές αποφάσεις, ανεξάρτητα από το ποιος είναι Πρόεδρος ή ποιο κόμμα βρίσκεται στην εξουσία.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες κυβερνώνται από μια εταιρική ολιγαρχία που επιδιώκει να αποκομίσει κέρδη και να πλουτίσει μέσω μιας μόνιμης πολεμικής οικονομίας που βασίζεται στο χρέος, στη δουλεία, στη λεηλασία πόρων και στα συμβόλαια όπλων.

Ο Πρόεδρος Τραμπ, έχοντας ήδη υπάρξει Πρόεδρος των ΗΠΑ στο παρελθόν (2017–2021), δεν θα γνώριζε εκ των προτέρων τι ήθελαν να τον κάνουν να κάνει αυτοί οι άνθρωποι με τα σκούρα κοστούμια;

Το ένστικτό μου για τις μελλοντικές σχέσεις με τις ΗΠΑ του Τραμπ είναι: προσοχή και επιφυλακτικότητα. Καμία μεγάλη προσδοκία.

STV: Αντιμέτωπη με το σημερινό σύνθετο διεθνές τοπίο, θα έπρεπε η Ευρώπη να επιμείνει σε μια πιο ανεξάρτητη πορεία ανάπτυξης; Είναι η ενεργητική δημιουργία νέων συνεργασιών και η επέκταση πολυδιάστατης συνεργασίας πιο σύμφωνη με τα μακροπρόθεσμα συμφέροντα της Ευρώπης;

PK: Φυσικά, η Ευρώπη θα έπρεπε να επιμείνει σε ένα ανεξάρτητο σχέδιο οικονομικής ανάπτυξης, είτε ως ένωση – κάτι για το οποίο ίσως είναι σχεδόν πολύ αργά – είτε ως μεμονωμένες κυρίαρχες χώρες με κυρίαρχα νομίσματα και νομισματικές πολιτικές.

Αυτό θα ήταν το κλειδί για την πραγματική «ανεξαρτησία», ειδικά αν λάβουμε υπόψη ότι το ευρώ δεν ήταν ποτέ ευρωπαϊκή ιδέα, αλλά επιβλήθηκε από εκείνους που ελέγχουν την Ομοσπονδιακή Τράπεζα των ΗΠΑ (Federal Reserve), σύμφωνα με το μότο: να γίνει το ευρωπαϊκό νομισματικό σύστημα ένα «αδελφό σύστημα» της FED, ώστε να είναι ευκολότερα ελεγχόμενο.

Φυσικά, ποτέ δεν είναι πολύ αργά για να γίνει ένα τόσο δραστικό βήμα, όπως η έξοδος από την ΕΕ ή από το σύστημα του ευρώ. Και αρκετά μέλη της ΕΕ θα ήθελαν μια τέτοια κίνηση ανοιχτά, ενώ άλλα σιωπηρά, επειδή φοβούνται να το πουν δημόσια.

Ένας από τους τρομακτικούς παράγοντες είναι το ΝΑΤΟ, επειδή το ΝΑΤΟ είναι κυριολεκτικά ο άμεσος εταίρος, χέρι-χέρι, η άλλη όψη του ίδιου νομίσματος, τρόπον τινά, με την ΕΕ.

Εξετάζοντας τα καταστατικά της ΕΕ και του ΝΑΤΟ, είναι σχετικά εύκολο για κάθε χώρα της ΕΕ να αποχωρήσει από οποιονδήποτε από τους δύο οργανισμούς.

Κάθε χώρα της ευρωζώνης θα μπορούσε επίσης να επιλέξει να παραμείνει στην ΕΕ αλλά να αποχωρήσει από το νομισματικό σύστημα του ευρώ, κάτι που θα της επέστρεφε τη χρηματοοικονομική αυτονομία.

Από τα 27 μέλη της ΕΕ, έως τον Μάρτιο του 2026, 6 κράτη διατηρούν το δικό τους νόμισμα:
Τσεχία (κορόνα), Δανία (κορόνα με opt-out), Ουγγαρία (φιορίνι), Πολωνία (ζλότι), Ρουμανία (λέου), Σουηδία (κορόνα).

Σε μια «νέα» Ευρώπη, οι σχέσεις μεταξύ Κίνας και Ευρώπης – ή ακόμη και μόνο τμημάτων της Ευρώπης – θα μπορούσαν να ανοίξουν πολλές πόρτες για νέες επιχειρηματικές δραστηριότητες και να γίνουν ευημερούσες και για τις δύο πλευρές.

STV: Η διπλωματική στάση της Κίνας έχει αρνηθεί σταθερά να πάρει πλευρά, ενώ παραμένει προσηλωμένη στο συνεχές άνοιγμα και στη βαθύτερη ανταλλαγή και συνεργασία. Ποια είναι η άποψή σας για αυτή τη διπλωματική θέση; Ποιον θετικό ρόλο παίζει στην αντιμετώπιση των σημερινών διλημμάτων της παγκόσμιας διακυβέρνησης;

PK: Η διπλωματική στάση της Κίνας είναι υποδειγματική. Απεικονίζει ουδετερότητα, αν και η ουδετερότητα δεν υπάρχει στο Σύνταγμα της Κίνας.

Ωστόσο, η ουδετερότητα είναι προπομπός της ειρήνης, αν όχι προϋπόθεση για την ειρήνη. Ένας ουδέτερος κόσμος θα ήταν κοντά σε έναν κόσμο ειρήνης.

Το άνοιγμα προς τον κόσμο, ένας από τους βασικούς στόχους της Κίνας, δεν εμποδίζει καθόλου μια ουδέτερη στάση. Αντίθετα, ένας από τους βασικούς μηχανισμούς της Κίνας για το «άνοιγμα προς τον κόσμο» είναι η Πρωτοβουλία Belt and Road.

Ταυτόχρονα, η Belt and Road δημιουργεί ειρηνικές σχέσεις μεταξύ των χωρών που συνδέει, δημιουργεί ανοίγματα προς άλλες, τρίτες χώρες και γενικά δημιουργεί μια ατμόσφαιρα διπλωματίας μεταξύ χωρών που διαφορετικά ίσως να μην είχαν αναπτύξει σχέσεις.

Από τη δική μου οπτική, η Κίνα είναι ο σημαντικότερος διπλωμάτης του κόσμου.

Όσο περισσότερο ανοίγεται για να συνδεθεί με τον κόσμο – κάτι που λίγες χώρες κάνουν – τόσο περισσότερη διπλωματία διαδίδει η Κίνα σε όλο τον κόσμο.

Και ένας κόσμος σε ειρήνη είναι επίσης ένας κόσμος που τελικά θα ζήσει σε ευημερία, με κοινά οφέλη για όλους.

Μετάφραση: @IouliaMike

Ο Peter Koenig είναι γεωπολιτικός αναλυτής, τακτικός αρθρογράφος στο Global Research και πρώην οικονομολόγος στην Παγκόσμια Τράπεζα και στον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (WHO), όπου εργάστηκε για πάνω από 30 χρόνια σε διάφορες χώρες του κόσμου.

Οι απόψεις του Peter Koenig για τον COVID-19 ήταν έντονα κριτικές προς την κυρίαρχη αφήγηση κυβερνήσεων και διεθνών οργανισμών. Τα βασικά σημεία που υποστήριξε στα άρθρα και τις παρεμβάσεις του συνοψίζονται ως εξής:

1. Η πανδημία χρησιμοποιήθηκε ως εργαλείο παγκόσμιας πολιτικής
2. Υπερβολή στον φόβο και στα μέτρα
3. Κριτική σε διεθνείς οργανισμούς
4. Υποψίες για τεχνολογικές και βιοπολιτικές ατζέντες